شاکری: برای نویسنده شدن راه میانبری وجود ندارد/ داستان چرخه اقتصادي چنداني ندارد

به گزارش شیرازه، کارگاه تخصصی «ایده پردازی در فیلمنامه نویسی» با حضور احمد شاکری نویسنده و مدرس ادبیات داستانی در شیراز برگزار شد.

در این نشست احمد شاکری با اشاره به اهمیت برگزاری جلسه های بین رشته ای گفت: جلسه امروز جلسه با اهمیتی است اما آنچه برای هنرمندان در هر رشته ای مهم است طرح درست مساله و طرح سوال درست و در جای درست سوال کردن از میان همه سوال های مقابل نویسنده داستان یا فیلمنامه است سوال درست از پاسخ هم مهم تر است.

وی افزود:شاید یک دلیل عمده رونق برخی کلاس های داستان نویسی و سرگردانی افراد از محفلی به محفلی و از کتاب و منبعی به کتاب دیگر این است که هنوز پرسش و سوال و مشکل و نیاز خود را نیافته ایم.

نویسنده شدن، مساله ی اصلی این است

شاکری در تبیین اهمیت سوال در نوشتن گفت: اگر بخواهیم همه سوالات را در یک سوال جمع کنیم این است که چگونه می توان نویسنده شد. اگرسوال خود را نشناسیم در بین راه حل های بی شمار متحیر می مانیم.منابع کتابخانه ای مختلف و جلسات متعددی برای نوشتن اعم از نوشتن خلاق و غیر خلاق وجود دارد، اما این روش ها همواره منجر به ساختن نویسنده نشده است.

وی با اشاره به نقل قولی از محمدرضا سرشار درباره ی وجود نداشتن راه میانبر برای داستان نویس شدن گفت: معنای این حرف فقدان دستورالعمل و روش نیست بلکه نمی توان انتظار داشت با یافتن راهی میانبر یکباره داستان نویس شد

داشتن تجربه ی عمیق، شرط نخست نوشتن است

شاکری افزود: چگونه است که بسیاری از نویسندگان جایگاه خاطره را کمتر از داستان می بینند اما بعد توقع دارند بدون تجربه، داستان بنویسند و مقبول واقع شود. بسیار ی از ما سالها دنبال راه حل می گردیم، با آنکه راه حل بسیار به ما نزدیک است. داستان و فیلمنامه روحی جز زندگی ندارد،اگر می خواهیم راجع به چیزی بنویسیم شرط نخست داشتن تجربه عمیق است. جلسات به ما نمی گویدچگونه زندگی کن. شرط نخست نوشتن درباره هر چیز این است که آن را عمیقا تجربه کرده باشیم.

وی اضافه کرد: ایده ها همیشه جاهای عجیب و غریب و دور از دسترس نیستند، شاهکارها جایی خلق می شوند که ایده در کنار یا درون نویسنده باشد. مهمترین وظیفه ی ما بیدار کردن نویسنده ی درونی مان است. همچنین باید یادمان باشد که شرط دوم پس از تجربه عمیق موضوع این است که داستان نیز راه میانبر نداردو هر داستان راه حل خویش را دارد و در نهایت این ما هستیم که باید به فرمول خاص خود برسیم.

مولف رمان عریان در باد صبوری در نویسندگی را شرط دیگر نوشتن دانست و اظهار داشت:نویسندگی زایمان روحی است آن هم در طول زمان.برخی فکر می کنند نویسنده باید سالی یک داستان بدهد بیرون اما فکر نمی کنند اگر چنین است چرا همینگوی پیرمرد و دریا را 70بار بازنویسی کرد، بولگاکف 12 سال روی یک اثر وقت گذاشت و تولستوی نیز جنگ و صلح را هفت بار بازنویسی کرد.

وی گفت: خلا تجربه را هیچ تکنیکی پر نمی کند و مخاطب اگاه به راحتی تشخیص می دهد که شما فقط فرم را بلد هستید یا تجربه نیز دارید.
داستان چرخه اقتصادي چنداني ندارد

مولف "جستاری در اصطلاح شناسی و مبانی ادبیات داستانی دفاع مقدس" پیرامون مراحل نوشتن گفت: بر اساس روش تقصیر، داستان در طی چند مرحله به ارکان بنیادین اش تجزیه شد. این روش خواننده داستان را قادر می سازد بین ارکان و اجزاء اصلی و مقوِّم و ارکان و اجزای غیر اصلی تفاوت گذاشته و ترتیبی میان انها برقرار سازد. ترتیب ارکان داستانی به معنای تقدم ارکان اصلی بر ارکان فرعی است. از این رو، انچه در اخرین مرحله تقصیر فراچنگ می اید، از ان جهت که رکن بنیادین داستان است، شالوده روایت بر اساس ان شکل می گیرد. این رکن که اخرین مرحله تقصیر است، اولین مرحله نگارش خواهد بود.

شاکری پیرامون منابع نظری داستان ومقوله "ایده" گفت: داستان نويسان كمتر به مراحل نگارش و خلق داستان توجه نشان داده اند. در حالي كه در كتابهاي فيلمنامه به اين امر پرداخته شده است. علل اين امر این است که داستان امري خلاقه است و پيمودن الگوهاي مرحله اي خلاقيت نويسنده را مي كاهد. رمان نیز، جهاني وسيع است كه ريختن آن در قالب مراحل مستقل نگارش، دشواري مضاعفي را به همراه مي اورد.

وی افزود: داستان چرخه اقتصادي چنداني ندارد. حساسيت ها درباره بازگشت سرمايه كمتر است. بازار اقتصادي در رمان امكان استقلال يابي اين مراحل و تعيين ارزش اقتصادي مستقل براي هر يك از اين مراحل را از ميان برده است. همچنین رمان تا مراحل تكميلي ان قالبي منزوي است. در حالي كه فيلمنامه قالبي مشاركت پذير است. علاوه بر آن، زمان براي رمان گشاده و مبسوط است. در حالي كه فيلمنامه با قالب محدودش او را ناگزير به پيرايش و بازنويسي مي كند. زيرا زمان تعيين مي كند كه چه چيزهايي بايد گفته شود.

نقطه آغاز شكل گيري داستان در ذهن نويسنده است، نه در روي كاغذ

نویسنده مجموعه داستان "مردارخوار" در پاسخ به این مساله که چرا یافت و کار بر روی ایده اولیه واجد اهمیت است گفت: ايده اولیه ، چهره عريان تري از داستان را ارائه مي دهد. صحت کارکرد قصه داستان را تضمین می نماید و قضاوت نویسنده را درباره اينكه آيا اساسا چيزي براي گفتن دارد يا خير آشكار مي كند. علاوه بر آن مخاطب داستان با درک ایده اولیه به خواندن داستان ترغیب می شود و کار روی ایده اولیه به مراتب آسان تر از کار روی مراحل دیگر از جمله"قصه داستان"،" طرح" و "داستان" است.

وی در تعریف ایده اولیه و تاثیر آن در نویسنده اظهار داشت: ایده اولیه تصور مهمترین مسئله ای است که بواسطه ان شخصیت اصلی داستان به کنش وادار شده و داستان را اغاز می کند.ضمن اینکه نقطه آغاز شكل گيري داستان در ذهن نويسنده، نه در روي كاغذ. ایده شخصیت اصلی، مسئله اصلی و موقعیت داستانی را معرفی می نماید و موتور افرینش داستان را در نویسنده به حرکت در می اورد. ایده اولیه مناسب، مانند اهن ربایی، لوازم داستانی را از خلال تجربیات متنوع نویسنده به خود جذب می نماید.

احمد شاکری درباره اینکه چه کسی می تواند ایده ای ارائه کند گفت: به هر میزان در روش تقصیر به مراحل نهایی نزدیک شویم، مهارت ها کمتر می شوند. ایده اولیه نیازی به مهارت های داستان نویسانه ندارد. بلکه مبتنی بر تجربیات ناب است. از این رو، هر انسانی از ان جهت که تجربه ای غنی از زندگی را در اختیار دارد می تواند صاحب ایده اولیه باشد. البته تشخیص اینکه این ایده برای کدام قالب روایی مناسب است یا به درستی بیان شده است نیازمند اگاهی است.

ايده ضعيف هيچ گاه تبديل به روايت خوبي نخواهند شد

این نویسنده و مدرس ادبیات داستانی با بیان اینکه برای ایده کمیت مشخصی تعیین نشده اما حدودا باید شامل دویست حرف باشد گفت: باید دو مفهوم ايده اوليه با ايده مكمل از یکدیگر تفکیک شوند. ایده یا ایده مکمل است یا ایده اولیه. ایده مکمل، ساختار مشخصی ندارد. ضمن انکه در مسیر روایت در هر مرحله ای مورد نیاز است. داستان پر از ايده هاي رنگارنگ است. اما تنها يكي از انها و مهم ترين انها محور داستان قرار مي گيرد. ایده اولیه نخستین ایده ای است که در ذهن نویسنده شکل می گیرد و او را به سمت خلاقیت درباره شخص خاص، موقعیت خاص و مسئله خاص هدایت میکند.

احمد شاکری با طرح این مساله که آيا جستجو براي يافتن مراحل نگارش به معناي كشف ذهنيت نويسنده است؟ گفت: ايده اوليه امري شخصي و ذهني است. نمي توان به قطع مطمئن بود تلاش خواننده و منتقد براي دستيابي به ايده يك اثر لزوما با انچه نويسنده مد نظر داشته است يكي است.ايده اوليه يك اثر بهترين موقعيت ممكن را براي روايت توضيح مي دهد. نه مهم ترين موقعيت مورد استفاده. بلكه ممكن است نويسنده ايده مناسبي را در خلال كار رها كرده يا از كنار ان با بي تفاوتي گذشته باشد و ايده هاي ضعيفي را محور كار خود قرار داده باشد. و ايده ضعيف هيچ گاه تبديل به روايت خوبي نخواهند شد.

نویسنده ی رمان "انجمن مخفی" سه ملاک کلي را در ارزش گذاري ايده موثر دانست و گفت: نخستین ملاک محرک بودن است. ايده بايد نويسنده را به نوشتن و بيننده را به ديدن دعوت کند. ايده خوب روح نويسنده را به تلاطم مي اندازد و ارامش و قرار را از او براي نوشتن سلب مي کند. محرک بودن معياري نسبي است که به تناسب مخاطب از درجات متفاوتي از شدت و ضعف برخوردار است.

وی جذاب بودن و نوبودن را دیگر ملاکهای ارزش گذاری دانست و گفت: ايده جذاب، جذاب است. فطري ترين ملاک براي ايده جذابيت ان است. در تشخيص اين ملاک در ايده بايد مجموعه اي از مخاطبان فيلم و داستان را نيز مشارکت داد. علاوه بر آن ايده هاي تکراري لزوما داستانهاي تکراري نمي سازند. چرا که يک ايده مي تواند سرمنشا صدها داستان متفاوت باشد. با اين وجود، ايده هاي نو، قلمروهاي کشف نشده اند که هر کسي را وسوسه مي کنند تا به ان وارد شود.

ايده با تجربه نويسندگي در هر شخص و قدرت تخيل او سنجيده مي شود

مولف مجموعه نقد بازتاب پیرامون روش بیان ایده و ارکان ایده گفت: این مساله گوياي نوعي عدم تعادل است. با جمله استفهامی بیان می شود. برخی از آن به "چه مي شد اگر... " یا "اگر" طلایی" یاد کرده اند.بيان ايده لزوما با بيان پايان بندي يا گره گشايي همراه نيست. همچنین ایده چهار رکن دارد که شامل شخصيت (داستان درباره چه کسی است؟) مسئله (چه چیزی است؟)رويكرد(در صدد چه چیزی است؟) و موقعيت (در چه زمینه ای است؟) می شود.

وی اظهار داشت: ايده به واسطه نسبتي كه با نويسنده برقرار مي كند به محدوده تقريبي اي از ارزشها دامن مي زند. ايده لزوما با مضمون همراه نيست. مضمون تنها زماني از ايده قابل استخراج است كه پايان بندي در ان ذكر شود.ايده تنها با اين ملاكها سنجيده نمي شود. بلكه ايده با تجربه نويسندگي در هر شخص و قدرت تخيل او سنجيده مي شود. بنابر اين، ارزش گذاري ايده به نحو درست تنها از ذهني ساخته است كه تخيل داستان نويسانه و تجربه داستان نويسانه داشته باشد.

شاکری افزود: ايده ها با پيش بيني هايي كه درباره آينده خود در ذهن ما ايجاد مي كنند محرك اند. با رويكرد تازه ما به موقعيت ها و شخصيت هاي تكراري نو مي شوند. يا با تعريف شخصيت نو يا حادثه نو از تكراري بودن مي گريزند.ايده ها تنها با ايجاد سئوال جذابيت ايجاد نمي كنند بلكه پاسخ را هم از درون شما مي طلبند. چون شما را درگير خود مي كنند جذابند. و نويسنده توانا است كه ميزان و فراواني پاسخهايش به سئوال ايده و انتخاب صحبحش او را در قضاوت درباره ايده كمك مي كند.

ايده هيچ گاه صريح و مستقيم در اختيار خواننده قرار نمي گيرد

شاکری قالب، شخصیت اصلی، مسئله اصلی، موقعیت، نقطه آغاز،نقطه پایان و نوع کشمکش را مواردی دانست که ایده در اختیار نویسنده قرار می دهد و درباره ی خطاهاي مقام كشف ايده اولیه گفت: كشف ايده متفرع بر شناخت اركان آن است. ايده هيچ گاه صريح و مستقيم در اختيار خواننده قرار نمي گيرد. بلكه كشف ايده و بيان آن در تركيبي كه شامل اركان اساسي ان باشد خود به مهارتي خاص نياز دارد. با خواندن يك داستان، يكي از سخت ترين كارهايي كه بدون ممارست قبلي محقق را رنجيده خواهد كرد، استخراج ايده آن در يكي دو جمله كوتاه است. اختلاف افرادي كه با خواندن يك داستان جملات متفاوتي را از ايده ان داستان حكايت مي كنند خود گوياي دشواري بيان ايده است.

نویسنده ی مجموعه داستان های "خانه پدری، نفس و باران نیمروز" در بیان راهکارهای ایده یابی گفت: برای این مساله می توان از این روش ها بهره برد: تغییرِ نوع نگاه، به زندگی و هستی، نفوذ دادنِ نگاه، به لایههای زیرین، و عمق پدیدهها و موجودات، عادی و معمولی ندیدن زندگی، خود و هستی، تیز و حساس نگاه داشتن حواس،خالی و خلوت کردن ذهن، از دیگر اشتغالها، گسترش، تنوع و عمق بخشی به تجارب شخصی، مسافرت؛ و قرار گرفتن در فضاها و محیطهای جدید و متفاوت، تمرکز شدید و طولانی بر یک موضوع خاص، استفاده از رؤیاها و کابوسها و مرور خاطرههای شخصی یا مطالعۀ خاطرات دیگران

در ادامه ی این کارگاه علاوه بر بحث عملی بر ایده برخی داستان های ادبیات فارسی نظیر "داش آکل و بچه مرده" پیرامون ایده برخی از حاضران در کارگاه نیز گفت و گو به عمل امد. این کارگاه جلسه ی افتتاحیه و ورودی مجموعه دوره ها و کارگاه های واحد هنرهای تصویری حوزه ی هنری در سال جاری است که با همکاری مرکز آفرینش های ادبی حوزه ی هنری فارس و با حضور فیلمنامه نویسان و نویسندگان عرصه ی ادبیات داستانی شیراز برگزار شد

نقد و نظر...